منظور از اسپرم ضعیف، دقیقاً چیست؟
اصطلاح اسپرم ضعیف در گفتگوهای عامیانه زیاد استفاده می شود، اما از نظر پزشکی تعریف مشخصی دارد. برای اینکه یک بارداری طبیعی رخ دهد، اسپرم باید سه مرحله را با موفقیت طی کند: حرکت از رحم به سمت لوله های فالوپ، رسیدن به تخمک و در نهایت نفوذ به لایه بیرونی تخمک. هرگونه اختلال در ساختار یا عملکرد اسپرم که مانع از انجام این مراحل شود، ضعف اسپرم نامیده می شود.
در واقع ضعف اسپرم به معنای ناتوانی آن در انجام لقاح به روش طبیعی است. این مشکل می تواند ناشی از تعداد کم، حرکت کند و یا شکل غیرطبیعی اسپرم باشد. در پروسه IVF، هدف اصلی این است که این ناتوانی های عملکردی جبران شود. بنابراین، وقتی در سیکل درمان قرار می گیرید، معیارهای ضعف اسپرم با شرایط بارداری طبیعی متفاوت سنجیده می شود، زیرا در محیط آزمایشگاه بسیاری از موانع فیزیکی مسیر حذف می شوند.
سه فاکتور اصلی تشخیص اسپرم ضعیف در آزمایش اسپرم
متخصصان جنین شناسی و ارولوژیست ها برای بررسی کیفیت مایع منی، آزمایش اسپرموگرام را بر اساس سه شاخص استاندارد تحلیل می کنند:
- تعداد اسپرم: این فاکتور به تراکم اسپرم در هر میلی لیتر اشاره دارد. استاندارد طبیعی معمولاً بالای 15 میلیون است. کاهش این عدد (الیگواسپرمی) شانس برخورد اسپرم با تخمک را کم می کند، اما در روش های کمک باروری، تعداد کم مانع بزرگی محسوب نمی شود.
- تحرک اسپرم: برای رسیدن به تخمک، اسپرم باید حرکت پیش رونده داشته باشد. اگر اسپرم ها ساکن باشند یا فقط در جای خود بلرزند، نمی توانند خود را به هدف برسانند. تحرک پایین (آستنواسپرمی) یکی از شایع ترین دلایل نیاز به IVF است.
- مورفولوژی اسپرم: شکل ظاهری اسپرم (سر، گردن و دم) باید سالم باشد. سر اسپرم حاوی مواد ژنتیکی و آنزیم های نفوذکننده است. ناهنجاری در شکل (تراتواسپرمی) می تواند مانع از نفوذ اسپرم به تخمک شود. در آزمایشگاه، تمرکز بر یافتن اسپرم هایی با ظاهر نرمال برای لقاح است.
آیا با اسپرم نزدیک به صفر (آزواسپرمی) هم می توان IVF انجام داد؟
تشخیص آزواسپرمی به معنای نبودن اسپرم در مایع منی است، اما این لزوماً به معنای توقف تولید اسپرم در بدن نیست و همین واقعیت مسیر را برای درمان قطعی اسپرم صفر هموار می کند؛ چرا که در بسیاری از موارد، بیضه ها همچنان اسپرم تولید می کنند اما به دلیل انسداد لوله ها یا مشکلات دیگر، اسپرم وارد مایع انزالی نمی شود.
در این شرایط، پزشکان از روش های جراحی کوچک مانند TESE یا PESA استفاده می کنند تا اسپرم را مستقیماً از بافت بیضه استخراج کنند. تجربه نشان داده است که اسپرم های استخراج شده از بیضه، اغلب برای انجام میکرواینجکشن مناسب هستند و می توانند منجر به تشکیل جنین شوند. حتی در مواردی که تولید اسپرم بسیار محدود است (آزواسپرمی غیرانسدادی)، با جستجوی دقیق میکروسکوپی در بافت بیضه (Micro-TESE)، در بسیاری از موارد می توان اسپرم زنده برای درمان پیدا کرد.
تفاوت اسپرم ضعیف با اسپرم مرده در ای وی اف
یکی از نکات مهم در آزمایشگاه جنین شناسی، تشخیص زنده بودن اسپرم است. اسپرم بی حرکت با اسپرم مرده تفاوت دارد. اسپرم بی حرکت ممکن است زنده باشد اما انرژی لازم برای شنا کردن را نداشته باشد، در حالی که اسپرم مرده (نکروزوآسپرمی) فاقد حیات سلولی است و DNA آن تخریب شده است.
برای تشخیص این موضوع، جنین شناسان از تست های حیات استفاده می کنند. اگر اسپرم زنده باشد اما حرکت نداشته باشد، همچنان می توان از آن برای میکرواینجکشن استفاده کرد، زیرا در این روش نیازی به حرکت فعال اسپرم نیست و تزریق به صورت دستی انجام می شود. اما اسپرم مرده قابلیت بارورسازی ندارد و نباید استفاده شود. بنابراین، حتی با تحرک صفر درصد، اگر اسپرم زنده باشد، امکان درمان وجود دارد.
آی وی اف (IVF) با اسپرم ضعیف یا میکرواینجکشن (ICSI)
اگرچه واژه IVF برای تمام روش های لقاح آزمایشگاهی استفاده می شود، اما از نظر فنی بین IVF کلاسیک و میکرواینجکشن (ICSI) تفاوت وجود دارد. انتخاب بین این دو روش مستقیماً به کیفیت اسپرم بستگی دارد.
در IVF معمولی، اسپرم ها و تخمک در کنار هم قرار می گیرند تا لقاح به صورت خودبه خود انجام شود. اما زمانی که تشخیص اسپرم ضعیف مطرح است، روش استاندارد و ترجیحی، ICSI است. در این روش، منتظر عملکرد طبیعی اسپرم نمی مانیم. جنین شناس با استفاده از ابزارهای بسیار دقیق میکروسکوپی، یک اسپرم واحد و سالم را انتخاب کرده و آن را مستقیماً به داخل سیتوپلاسم تخمک تزریق می کند. این کار تضمین می کند که ضعف حرکتی یا ناتوانی اسپرم در نفوذ به تخمک، مانع لقاح نشود.
چرا IVF معمولی برای اسپرم های خیلی ضعیف شکست می خورد؟
تخمک دارای یک دیواره محافظتی محکم به نام زونا پلوسیدا است. در لقاح طبیعی یا IVF کلاسیک، اسپرم باید بتواند با استفاده از قدرت حرکت و آنزیم های موجود در سر خود، این دیواره را سوراخ کرده و وارد تخمک شود.
اسپرم های ضعیف (چه از نظر تعداد و چه کیفیت)، اغلب توانایی عبور از این سد دفاعی را ندارند. اگر در مواردی که کیفیت اسپرم پایین است از روش IVF معمولی استفاده شود، احتمال عدم انجام لقاح بسیار بالا می رود، زیرا اسپرم ها پشت دیوار تخمک متوقف می شوند. به همین دلیل، برای پیشگیری از شکست کامل لقاح در زوج هایی با فاکتور مردانه، روش میکرواینجکشن جایگزین روش کلاسیک می شود تا مرحله نفوذ به صورت مکانیکی توسط جنین شناس انجام شود.
روش های پیشرفته انتخاب اسپرم (IMSI و PICSI) در ای وی اف
گاهی اوقات برای افزایش شانس موفقیت، تنها تزریق اسپرم کافی نیست و باید بهترین اسپرم انتخاب شود. روش های معمول انتخاب اسپرم بر اساس ظاهر کلی زیر میکروسکوپ است، اما تکنیک های پیشرفته تری نیز وجود دارد:
IMSI (ایمسی): در این روش از میکروسکوپ هایی با بزرگنمایی بسیار بالا (حدود 6000 برابر) استفاده می شود. این بزرگنمایی به جنین شناس اجازه می دهد تا جزئیات دقیق تر سر اسپرم و ناهنجاری های احتمالی مانند واکوئل ها (حفره های خالی) را که با میکروسکوپ معمولی دیده نمی شوند، بررسی کند و اسپرم سالم تری را برگزیند.
PICSI (پیکسی): این روش بر اساس بلوغ فیزیولوژیک اسپرم عمل می کند. اسپرم های بالغ توانایی اتصال به ماده ای به نام هیالورونان را دارند. در روش پیکسی، اسپرم هایی که به این ماده متصل می شوند انتخاب می شوند، زیرا احتمال داشتن DNA سالم در این اسپرم ها بیشتر است.
شانس موفقیت آی وی اف با اسپرم ضعیف چقدر است؟
پرسش درباره درصد موفقیت متداول است، اما واقعیت این است که نتیجه درمان به فاکتورهای متعددی بستگی دارد و نمی توان عدد دقیقی برای همه اعلام کرد. با استفاده از روش میکرواینجکشن (ICSI)، نرخ لقاح (تشکیل جنین) در زوج های با مشکل اسپرم، بسیار نزدیک به زوج های با اسپرم نرمال است.
به عبارت دیگر، تکنولوژی توانسته مشکل لقاح را تا حد زیادی حل کند. اما موفقیت نهایی یعنی لانه گزینی جنین و تولد نوزاد، علاوه بر کیفیت اسپرم، به کیفیت تخمک، سن خانم و شرایط رحم نیز وابسته است. اگر اسپرم دارای آسیب شدید ژنتیکی (DFI بالا) نباشد، شانس بارداری با روش های کمک باروری قابل قبول و امیدوارکننده است.
تاثیر سن خانم در کنار ضعف اسپرم آقا
در فرآیند درمان ناباروری، کیفیت تخمک نقش بسیار مهمی ایفا می کند. تخمک ها به طور طبیعی مکانیزم هایی برای ترمیم آسیب های جزئی DNA اسپرم پس از لقاح دارند. اگر سن خانم پایین باشد (معمولاً زیر 35 سال) و کیفیت تخمک ها مطلوب باشد، این توانایی ترمیم می تواند برخی از نقص های اسپرم ضعیف را جبران کرده و منجر به تشکیل جنین سالم شود.
اما با افزایش سن خانم، کیفیت تخمک و توانایی ترمیم کنندگی آن کاهش می یابد. در نتیجه، اگر ضعف اسپرم با سن بالای خانم همراه شود، چالش درمان بیشتر خواهد بود. به همین دلیل، در موارد ناباروری مردان، توجه به سن همسر و اقدام به موقع برای درمان اهمیت ویژه ای دارد.
شکست در آی وی اف با اسپرم ضعیف
گاهی اوقات با وجود انجام میکرواینجکشن و تشکیل جنین، بارداری اتفاق نمی افتد یا جنین در مراحل اولیه رشد متوقف می شود. یکی از دلایل پنهان در این موارد، بالا بودن میزان شکست DNA اسپرم (DFI) است.
اسپرم ممکن است ظاهری سالم و حرکتی مناسب داشته باشد، اما رشته های DNA درون هسته آن دچار آسیب یا قطعه قطعه شدگی باشند. جنین هایی که با چنین اسپرم هایی تشکیل می شوند، ممکن است کیفیت لازم برای لانه گزینی یا ادامه رشد را نداشته باشند. در صورت تکرار شکست درمان، بهترین دکتر آی وی اف تست های تکمیلی مانند بررسی DFI را تجویز می کنند تا در صورت بالا بودن میزان آسیب، از روش های استخراج اسپرم از بیضه (که معمولاً DNA سالم تری دارند) استفاده کنند.
چگونه قبل از پانکچر کیفیت اسپرم را بهبود دهیم؟
فرآیند تولید اسپرم در بدن مردان یک چرخه دائمی است که حدود 3 ماه زمان می برد. این بدان معناست که اسپرم های خارج شده در امروز، حاصل عملکرد بدن در سه ماه گذشته هستند. این ویژگی فیزیولوژیک فرصتی را فراهم می کند تا با اصلاح سبک زندگی پیش از شروع سیکل IVF، کیفیت نمونه اسپرم را بهبود بخشید.
اقدامات اصلاحی باید حداقل سه ماه قبل از زمان اسپرم گیری یا عمل پانکچر همسر آغاز شوند. هدف از این اقدامات، کاهش استرس اکسیداتیو در بدن و فراهم کردن مواد مغذی لازم برای تولید اسپرم های باکیفیت تر و کاهش آسیب DNA است.
لیست سیاه غذایی و دارویی موثر بر ضعف اسپرم
برخی عادات و مواد مصرفی تأثیر مستقیمی بر کاهش کیفیت اسپرم دارند و حذف آن ها می تواند به روند درمان کمک کند:
افزایش دما: بیضه ها برای عملکرد صحیح نیاز به دمایی پایین تر از بدن دارند. استفاده مداوم از سونا، جکوزی، حمام های داغ و لباس زیر تنگ می تواند تولید اسپرم را مختل کند.
دخانیات و الکل: مصرف سیگار، قلیان و الکل از عوامل اصلی افزایش شکست DNA اسپرم و کاهش تحرک آن هستند.
رژیم غذایی نامناسب: مصرف زیاد چربی های ترانس، فست فودها و غذاهای فرآوری شده می تواند باعث التهاب و کاهش کیفیت اسپرم شود.
داروها: برخی داروها، به ویژه استروئیدهای آنابولیک (که در بدنسازی استفاده می شود)، می توانند تولید اسپرم را به شدت سرکوب کنند.
بهترین مکمل ها و ویتامین ها برای تقویت جهش و شکل اسپرم
استفاده از مکمل های غذایی تحت نظر پزشک می تواند به بهبود پارامترهای و تقویت اسپرم کمک کند. این مواد مغذی عمدتاً نقش آنتی اکسیدانی دارند و از اسپرم در برابر آسیب ها محافظت می کنند:
- آنتی اکسیدان ها (ویتامین C و E): به کاهش استرس اکسیداتیو و محافظت از غشای اسپرم کمک می کنند.
- کوآنزیم Q10: در تأمین انرژی سلولی نقش دارد و مطالعات نشان داده اند که می تواند بر تحرک اسپرم تأثیر مثبت داشته باشد.
- زینک (روی) و سلنیوم: برای فرآیند اسپرم سازی و حفظ سطح طبیعی تستوسترون ضروری هستند.
- ال-کارنیتین: ترکیبی است که اغلب برای کمک به بهبود تحرک اسپرم تجویز می شود.
آیا عمل واریکوسل قبل از IVF شانس موفقیت را بالا می برد؟
واریکوسل (اتساع وریدهای بیضه) یکی از علل شایع ناباروری مردانه است که می تواند باعث افزایش دما و تجمع مواد اکسیدان در بیضه شود. تصمیم برای جراحی واریکوسل پیش از IVF به شرایط زوجین بستگی دارد.
شواهد علمی نشان می دهند که درمان جراحی واریکوسل، حتی اگر منجر به بارداری طبیعی نشود، می تواند کیفیت پارامترهای اسپرم و به ویژه سلامت DNA آن را بهبود بخشد. این بهبود کیفیت می تواند شانس موفقیت در میکرواینجکشن و تشکیل جنین سالم را افزایش دهد. معمولاً اگر زمان کافی وجود داشته باشد و واریکوسل شدید باشد، پزشک ممکن است جراحی را پیش از شروع سیکل کمک باروری پیشنهاد دهد.
تاثیر آی وی اف با اسپرم ضعیف در سقط جنین یا مشکلات ژنتیکی
سلامت جنین حاصل مشارکت ژنتیکی پدر و مادر است و نیمی از محتوای ژنتیکی جنین از طریق اسپرم تأمین می شود؛ اگرچه لقاح ممکن است با اسپرم ضعیف انجام شود، اما اگر آسیب ژنتیکی در اسپرم زیاد باشد، این مسئله می تواند مهم ترین علت سقط جنین در ای وی اف باشد که باعث می شود جنین در مراحل اولیه تکامل دچار توقف رشد شده و از بین برود.
این نوع سقط جنین معمولاً در هفته های ابتدایی بارداری اتفاق می افتند. بنابراین، تمرکز بر بهبود کیفیت اسپرم یا انتخاب دقیق تر آن در آزمایشگاه، تنها برای باردار شدن نیست، بلکه برای کاهش ریسک سقط و حفظ تداوم بارداری نیز اهمیت دارد.
تکنیک PGT (تعیین سلامت ژنتیکی) برای جنین های حاصل از اسپرم ضعیف
در مواردی که ضعف اسپرم بسیار شدید است و نگرانی از انتقال ناهنجاری های کروموزومی به جنین وجود دارد، تکنیک PGT-A (غربالگری ژنتیکی پیش از لانه گزینی) قابل انجام است.
در این روش، پس از تشکیل جنین در آزمایشگاه، نمونه برداری کوچکی از سلول های جنین انجام شده و تعداد کروموزوم های آن بررسی می شود. این کار به متخصصان اجازه می دهد تا جنین هایی را که دارای ناهنجاری کروموزومی (مانند سندروم داون یا سایر اختلالات) هستند شناسایی کنند و تنها جنین های سالم (ایوپلوئید) را به رحم منتقل کنند. این روش می تواند نرخ موفقیت تولد نوزاد سالم را در زوج های با فاکتور شدید مردانه افزایش دهد.
